ŞİZOFRENİ, ŞİZOFRENİNİN DAMGALAMA VE SOSYAL HİZMET İLE İLİŞKİSİ

SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL HİZMET BÖLÜMÜ ÖĞRENCİLERİ

HANDE ZEYNEP ESER – SÜMEYYE YALÇIN

Şizofreni, zihinsel süreçlere etki ederek bu süreçlerde bir takım bozukluklara neden olan bir rahatsızlık olarak tanımlanmaktadır. İsmen çok uzun süredir literatüre girmiş olsa da şizofreniye ilişkin detaylı araştırmalar son 20-30 yılda gerçekleşmiş olup şizofreninin nedenleri, risk faktörleri ve tedavisiyle ilgili araştırmalar hala gelişerek devam etmektedir (Zeybek, 2020).

Doğum öncesi yaşanan olaylar, çevre, genetik ve kentleşme gibi faktörlerin şizofreniyle ilişkilerine yönelik araştırmalar, çalışmalar yapılmış ve hala yapılmakta fakat hiçbiri tek başına kesin olarak şizofreniyi ortaya çıkaran faktörler olarak sayılmamaktadır (Baskak, Atbaşoğlu & Can Saka, 2009). Yani şizofreni ortaya çıkış nedenleri açısından incelendiğinde kesin açıklamalar yapılamamaktadır. Altında yatan tek bir tetikleyici neden bulunmamakla birlikte çeşitli faktörlerin bir araya gelmesi sonucunda ortaya çıktığına ya da kişinin şizofreniye olan eğilimini arttırdığına yönelik araştırma ve çalışmalar yer almaktadır.

Şizofreniye ilişkin belirtiler pozitif ve negatif belirtiler olmak üzere iki temel başlık altında toplanmaktadır (Karakuş, Kocal & Sert, 2017). Sanrılar, halüsinasyon, psikoz(gerçek ile gerçek olmayanı ayırt edememe), düzensiz konuşma ve düşünme pozitif belirtiler olarak yer almakta olup pozitif belirtilere sahip birçok hasta, belirtiler ve hastalık başlamadan önce normal işlevselliğe sahiptir. Alevlenme ve sönme dönemleri olan şizofrenide kişi hastalık aktivitesinin bulunmadığı dönem ve durumlarda nispeten iyi sosyal işlevlere sahip olabilir (Andreasen, 1985). Duygusal körelme, asosyallik, ilgisizlik ve dikkat bozukluğu gibi belirtiler de negatif belirtiler olarak yer almaktadır (Andreasen & Olsen, 1982). Bunlara ek olarak hafıza, dikkat ve bilişsel süreçlerde bozulmaları içeren kognitif bozukluklar ile anormal göz hareketlerini içeren nörofizyolojik değişimler de belirtilerin arasında yer almaktadır (Zeybek, 2020). Bu belirtilere bakılarak özellikle negatif semptomların kişinin sosyal işlevselliğini önemli ölçüde etkilemesi sebebiyle toplumla ilişkisinde ve sosyal hayatında önemli hasarlar oluşabileceği ve bunun da kişiyi yalnızlaştırarak tedavi sürecini etkileyebileceği anlaşılmaktadır.

Şizofreni tedavisine ilişkin tedavi yaklaşımları hem farmokolojik açıdan hem de psikososyal açıdan ele alınmaktadır (Çetin, 2015). Buradan anlaşılmaktadır ki şizofreninin tedavi sürecinde ilaçlara ek olarak kişinin ailesi ve toplumla olan ilişkisi de yer almakta ve özellikle negatif belirtiler açısından oldukça önem taşımaktadır.

Şizofreniye ilişkin yanlış bilgiler bu hastalığa yönelik ciddi önyargılar oluşturmaktadır. Şizofreninin tedavisinin olmadığı, bulaşıcı ve gün geçtikçe ağırlaşan bir hastalık olduğu, kesinlikle genetik olduğu, şizofreni tanısı almış bireylerin saldırgan ve tehlikeli olduğu, söylemlerinin saçma olduğu, mantıklı kararlar veremeyecekleri, ebeveynlerinin yanlış davranışlarından dolayı bu hastalığın ortaya çıktığı, herhangi bir işte çalışmalarının sakıncalı olduğu gibi yaygın yanlış bilgiler şizofreniye karşı bir takım önyargılar oluşturmaktadır (Üçok, 2003). Toplumda bu yaygın yanlış bilgi ve inançlar sonucu oluşan önyargılar sebebiyle şizofreni tanısı konmuş bireyler açısından bir damgalanmanın, dışlanmanın ortaya çıkabileceği ve bunun gerek şizofreni tanısı almış bireylere gerek onların ailelerine ciddi ölçüde etki edebileceği anlaşılmaktadır.

Belirtilerin başlanıgıcı, hastalıkla ilgili tanı konması ve tedavi süreci şizofreni rahatsızlığını yaşayan bireyi olduğu kadar ailesini de bir takım zorluklara maruz bırakmaktadır. Rahatsızlığın belirtileriyle başa çıkabilmek, aile içinde birinin bu rahatsızlığına ilişkin tanı almış olmasını kabullenebilmek tedavi sürecinde destek sağlayabilmek ve bunlara ek olarak şizofreniye ilişkin önyargılar sebebiyle damgalama ve dışlanma yaşamak aile için oldukça zorlayıcı olabilmekte ve aile en az şizofreni tanısı konmuş birey kadar desteğe ihtiyaç duymaktadır (Gülseren, 2002).Şizofreniyi basitçe bir zihinsel bozukluk olarak tanımlamak, hastalığın damgalanmış bir şekilde çözülmesine yol açar. Ancak şizofreninin bir beyin hastalığı olduğunu bilmek, oluşumundan ne bireyin ne de ailenin sorumlu olmaması gerektiğinin altını çizmektedir (Attepe Özden, 2015).

Şizofreni ve Sosyal Hizmet

Biyolojik, psikolojik ve sosyal bir varlık olarak insan doğası çok boyutlu olarak görülmektedir. Bu nedenle disiplinler arası araştırmalara ihtiyaç vardır. Sosyal hizmet, bu disiplinleri insan davranışını ve etkileşim içinde olduğu sosyal çevreyi değerlendirmek ve uygulamalar geliştirmek için kullanmaktadır. (Danış, 2007).

Sosyal destek modeli, şizofreni tanısı almış bireyler için önemlidir. Güçlü bir sosyal ağa sahip birey; ilaç konusunda ısrarcı olmanın beraberinde, hastalığın olumsuz etkileriyle de başa çıkabilir ve normal yaşamın gereklerine uygun hareket edebilmektedir. Sosyal hizmet müdahale planları meydana getirirken; kişileri ve sosyal ağlarını dikkate alarak hastaların hastaneye yatış oranlarını düşürmekte, hastalığın dengeli ilerlemesini sağlamakta ve hastaların kendiliğinden yeterliliklerini arttırmaktadır (Vural & Köroğlu, 2020).

Tedaviye uyumlu şizofreni tanısı alan bireylerde algılanan sosyal destek daha yüksek olup, sosyal desteğin tedaviye uyumu artıran özellikleri vurgulanmaktadır. Psikiyatrik hastası olan ailelerin ihtiyaçları tanımlanıp karşılandığında; ruh hastalıkların yinelemesinin eksilmesi, sağlık kurumuna tekrar yatış oranında eksilme, bireylerin topluma kazandırılmasında çoğalış ve ailenin ruh sıhhatinin korunmasında artış sağlanacaktır. Bu durumda, sosyal hizmet uzmanlarının büyük öncelikleri ve sorumlulukları bulunmaktadır. (Duyan, 2010).

Hepimizin bildiği gibi, psikiyatrik hastalıkların, bireylerin çeşitli sorunlarla karşılaşmasına neden olabilmektedir. Bu sorunlar tedaviye uyum, hemşirelik sorunları, maddi sorunlar, eğitim olarak sınıflandırılabilir ve iş yaşamı ve sosyal hayattan dışlanma da buna dahil olmaktadır. Bu sorunlara dayanarak, sosyal hizmet uzmanları temel olarak bireyleri hastalıklara ve tedavilere adapte etmede rol oynamaktadır. Daha sonra bireyleri ve aileleri bilgilendirerek yardımcı olmaktadırlar. Akıl hastalarının reddini önlemeye yönelik araştırmalar da sosyal hizmet uzmanlarının görevlerinden biridir. (Attepe Özden, 2015).

Sosyal hizmet uzmanları, genellikle müracaatçının işlevselliğini artırmaya yardımcı olan ve bir destek sistemi oluşturmasında onu destekleyen katalizör görevi görmektedir (Dziegielewski ve Leon, 2001).

Sosyal hizmet mesleği, mikro, orta ve makro düzeylerde bireylerle çalışma, grup ve kuruluşlarla çalışma, toplumla çalışma ve danışmanlık, kaynak yönetimi, rehberlik ve eğitim gibi faaliyetlerle katkıda bulunmaktadır. Mikro-sosyal hizmet uzmanları, şizofreni tanısı almış bireyleri ve ailelerini olumsuz etkilemekten kaynaklanan damgalanmayı azaltmak ve önlemek için bireyleri ve aileleri kendi kendine yeterli olmalarına ve sorunlarını çözmelerine yardımcı olma konusunda güçlendirmektedir. ( Büber ve ark., 2014)

Mezzo seviyede ise sosyal hizmet uzmanı en çok birey ve aileye olmak üzere ferdin etkileşim halinde olduğu sosyal çevresine müdahalelerde bulunmaktadır (Horejsi & Sheafor, 2014).

Şizofreninin damgalanmasıyla ilgili olarak, sosyal hizmet uzmanlarının en önemli görevlerinden biri sosyal politika sürecine aktif olarak katılmaktır. Şizofreni zihinsel bir engel olduğu için kendine has sorunları ve ihtiyaçları vardır. Bu nedenle diğer engelli gruplarından farklıdır. Ülkede engellilere yönelik eğitim, Türkiye’de engellilerin mevzuatı, istihdam, sağlık hizmetlerine erişim, sosyal uyumu ve topluma katılımı sağlayan hizmetler sunması ve her türlü ayrımcılıkla mücadele için hizmet vermesi nedeniyle çalışmaktadır. Bu kişilerin haklarını korumakla yükümlüdür. Ancak şizofreni tanısı almış kişilerin engelli kişilere tanınan haklar, ayrıcalıklar ve bağışıklıklardan yararlanabilmeleri için hastaneden sağlık kurulundan ruhsal sorunları (engellilik oranı) ve psikiyatri raporunu almaları gerekmektedir. Psikiyatrik tanısı olan ve engellilik oranı% 40 ve üzerinde olan tüm bireyler engellilere sağlanan tüm haklardan, ayrıcalıklardan ve bağışıklıklardan yararlanabilir.(Yılmaz, 2012).

Sosyal hizmet uzmanları, damgalanmaya karşı mücadelede kurumlar arası ortaklaşa iş sağlamak, hasta ve ailelerine sosyal ve yasal hakları mevzusunda destek ve istihbarat hizmetleri sağlamak, işlemlerinin kayıtlarını tutmak, projeler oluşturmak gibi birçok etkinlik ve uygulamaya katılmaları gerekmektedir (Akgül vd., 2015).

Şizofreni tanısı almış bireylerin damgalanmasını önlemek için bireylerin ve ailelerin gönüllü olarak projeler düzenlemesini ve geliştirmesini önlemek için bununla beraber bir makro sosyal hizmet müdahalesidir. Bu projelerle toplumsal hizmet uzmanlarının amacı, toplumda damgalanmaya neden olan tasarruf ve davranışları değişiklik yapmak ve toplumda şizofreni farkındalığını artırmaktır. Bu amaçla kurum ve kuruluşları ve sivil camia kuruluşlarıyla ortaklık yaparak proje ve program geliştirir (Büber ve ark., 2014)

Şizofreni Dernekleri Federasyonu tarafından Ankara’da sadece şizofreni tanısı konmuş bireylerin çalıştığı Mavi At Kafe isimli bir kafe bulunmaktadır. Mavi At Kafe, bu bireylerin sosyalleşebilmelerine, toplumla iç içe olabilmelerine ve çalışma imkanı elde edebilmelerine aracı olmaktadır. Şizofreni hastalarının çalışabileceklerine ve onlara karşı var olan damgalamayı kırabilmak adına yapılan güzel ve etkili bir proje örneğidir.

KAYNAKÇA

Akgül, F., Arslan, E., Çiftçi, G. E. (2015). Kurum Bakımından Toplum Temelli Bakıma Geçiş:

Toplum Ruh Sağlığı Merkezlerinde Çalışan Sosyal Hizmet Uzmanlarının Rolü. Toplum ve Sosyal Hizmet, 26 (1),136-175.

Andreasen, N. C. (1985). Positive vs. negative schizophrenia: A critical evaluation. Schizophrenia bulletin, 11(3), 380-389.

Andreasen, N. C., & Olsen, S. (1982). Negative v positive schizophrenia: Definition and validation. Archives of general psychiatry, 39(7), 789-794.).

Attepe Özden, S. (2015). Şizofreni Tanısı Almış Bireylerin Ailelerinin Bakımverme

Deneyimleri ve Sosyal Destek İlişkilerinin Psikiyatrik Sosyal Hizmet Temelinde İncelenmesi.

Baskak, B., Atbaşoğlu, C., & Can Saka, M. (2009). Şizofreni Etiyolojisinde Psiko-Sosyal

Etmenlerin Rolü: Antipsikiyatriden Gen Çevre Etkileşimine. Archives of Neuropsychiatry/Noropsikiatri Arsivi, 46.

Büber, B., Kars, B., Gülsün, M., & Nergizci, M. ŞİZOFRENİYE YÖNELİK

DAMGALAMANIN ÖNLENMESİNDE SOSYAL HİZMET MÜDAHALELERİ BAĞLAMINDA SOSYAL POLİTİKA ÖNERİLERİ. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 14(1), 35-

51.

Çetin, M. (2015). Şizofreni Tedavisi: Geçmişi, Bugünü ve Geleceği. Bulletin of Clinical Psychopharmacology, 25(2), 95-9.

Danış, Z. (2007). Sosyal hizmet mesleği ve disiplininde sosyal politikanın yeri ve önemi.

Toplum ve Sosyal Hizmet Dergisi, 18(2), 51-64.

Dziegielewski, S. F., Leon, A. M. (2001). Social work practice and medication use. USA:

Sheridan Press.

Gülseren, L. (2002). Şizofreni ve aile: güçlükler, yükler, duygular, gereksinimler. Türk Psikiyatri Dergisi, 13(2), 143-151.

Horejsi, C. J. & Sheafor, B. W. (2014). Sosyal hizmet uygulaması temel ilke ve teknikler.

Ankara: Nika.

Karakuş, G., Kocal, Y., & Sert, D. (2017). Şizofreni: Etyoloji, klinik özellikler ve tedavi. Arşiv Kaynak Tarama Dergisi, 26(2), 251-267

Muslu, S. (2010). Şizofrenide sosyal desteğin ve aile tutumunun hastanın tedaviye uyumu üzerindeki etkisinin araştırılması. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Disiplinlerarası Sosyal Psikiyatri Anabilim Dalı, Ankara.

Üçok, A. (2003). Şizofreni hastası neden damgalanır?. Klinik Psikiyatri, Ek, 1, 3-8.

Vural, F., & Köroğlu, M. A. (2020). Şizofreni Hastalarının Sosyal Yaşamları ve Sosyal Hizmet İlişkisi: Kütahya İli Örneği. Optimum Ekonomi ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 7(2), 653-668.

Yılmaz, V. (2012). Türkiye’de Ruh Sağlığı Politikaları: Tespitler ve Öneriler. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi. http://aciktoplumvakfi.org.tr/pdf/RUSIHAK_Turkiye_de_Ruh_Sagligi_Politikalari.pdf adresinden alınmıştır.

Zeybek, A. (2020). Şizofreni Nedir? Nasıl Tedavi Edilir? Erişim adresi: https://evrimagaci.org/sizofreni-nedir-nasil-tedavi-edilir-8708.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

WordPress.com'da Blog Oluşturun.

Yukarı ↑

%d blogcu bunu beğendi: